Η σημασία της ζωγραφιάς στο ψυχολογικό κόσμο του παιδιού
Η παιδική ζωγραφιά είναι ίσως μια από τις πιο γοητευτικές και συνάμα «πλούσιες» δραστηριότητες ενός παιδιού. Προκαλεί πάντα το θαυμασμό με την απλότητα, τα ελκυστικά και γεμάτα ζωή σχήματα της καθώς και το ενδιαφέρον να μάθουμε τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τις μουντζούρες. Ποιες μπορεί άραγε να είναι οι σκέψεις και ποια τα συναισθήματα ενός παιδιού που ζωγραφίζει;
Οι μελετητές της παιδικής ζωγραφιάς επικεντρώνονται τα τελευταία χρόνια στη ψυχολογική πτυχή του και όχι στη σχεδιαστική ικανότητα, όπου επεσήμαιναν άκριτα την ανωριμότητα των γνωστικών λειτουργιών ή των συναισθηματικών καταστάσεων των παιδιών. Κατ΄ αρχήν επικεντρώνονται στην προώθηση πειραματικών ερευνών στις οποίες τα παιδιά επιδίδονται σε προσεκτικά δομημένα σχεδιαστικά έργα έτσι ώστε να δώσουν απαντήσεις σε συγκεκριμένες ερωτήσεις. Έπειτα, έμφαση δίνεται και στη σπουδαιότητα που έχει η σχεδιαστική διαδικασία στον καθορισμό της τελικής μορφής του ολοκληρωμένου σχεδίου. Τα παιδιά απολαμβάνουν τη δημιουργία σημαδιών στο χαρτί ή την παραγωγή αισθητικά ικανοποιητικών σχημάτων. Μπορεί να αποτελεί γι΄ αυτά ευχαρίστηση η δημιουργία ενός συμβολικού κόσμου στον οποίο μπορεί να ασκούν τον έλεγχο που τους λείπει από την καθημερινότητα τους. Το παιδί αντλεί τα πρώτα του θέματα από το οικογενειακό περιβάλλον και την καθημερινότητα στην οποία ζει. Μέσα από τη ζωγραφιά αναπτύσσει μια ικανότητα να εξωτερικεύει τον εσωτερικό του κόσμο, τα συναισθήματα του, τις φοβίες και όλα αυτά που τον απασχολούν χρησιμοποιώντας απλά υλικά που όμως γι΄ αυτό είναι ολόκληρος ζωγραφικός εξοπλισμός. Μέσα από την δημιουργικότητα του ξεφεύγει από το άγχος, την καταπίεση και όλα εκείνα τα αρνητικά συναισθήματα που είναι πιθανό να το κατακλύζουν. Ζωγραφίζοντας το παιδί εκφράζει το κόσμο του, την εποχή και το περιβάλλον του συμβάλλοντας έτσι την αποτύπωση της δικής του μαρτυρίας για το τι συμβαίνει γύρω του μια συγκεκριμένη στιγμή.
Πράγματι, η παιδική ζωγραφιά μπορεί να αποκρυπτογραφήσει την κοσμοθεωρία ενός παιδιού μπορεί όμως ταυτόχρονα να αποτελέσει το διαγνωστικό μέσο, μέσω του οποίου ο ψυχολόγος θα διαπιστώσει και θα καθορίσει τον βαθμό της πνευματικής του «ωρίμανσης» καθώς και στο να εντοπίσει τυχόν σημάδια καθυστέρησης ή νοητικής ανεπάρκειας.
Είναι αναγκαίο λοιπόν, ο καθένας μας να αναγνωρίσει την λειτουργική σημασία που έχει η ενθάρρυνση της παιδικής δημιουργικότητας (η σχεδιαστική αντίληψη) έτσι ώστε μέσα από αυτή να αντλήσουμε τις πληροφορίες που μας είναι αναγκαίες για την σωστή εκπαίδευση και παροχή της βοήθειας εκείνης που χρειάζεται ένα παιδί για να αναπτυχθεί.
Εξελικτικά στάδια της παιδικής ζωγραφιάς
Η παιδική ζωγραφιά διέρχεται από ορισμένα βασικά στάδια, για τα οποία συμφωνούν οι περισσότεροι ερευνητές. Αν και από ερευνητή σε ερευνητή διαφέρει ο αριθμός, η διάρκεια των σχεδίων, η ορολογία που χρησιμοποιείται και η θεωρητική αφετηρία, τα σχέδια των παιδιών μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κατηγορίες σχεδίων: του μουντζουρώματος, των συμβόλων και του ρεαλισμού.
Στο πρώτο σχέδιο του μουντζουρώματος (2–4 χρονών), εμφανίζονται στην αρχή δυσδιάκριτα σημάδια που γίνονται σε ποικίλες επιφάνειες. Η κίνηση του χεριού του παιδιού αφήνει ίχνη που εξελίσσονται σε μουντζούρες που διατηρούν τον δυναμισμό της κίνησης που τις δημιούργησε. Επιπρόσθετα, οι κινήσεις δεν ελέγχονται, το παιδί ικανοποιείται με το λέρωμα της επιφάνειας, αργότερα όμως οι μουντζούρες οργανώνονται και το παιδί μπορεί να επαναλάβει την κίνηση του με συγκεκριμένο σκοπό.Το πρώτο χρόνο ζωής του το παιδί μουντζουρώνει τυχαία και ανοργάνωτα την επιφάνεια του χαρτιού. Γραμμές ασύνδετες και αφαιρετικές αποτελούν τις ζωγραφιές του. Η ζωγραφιά σε αυτό το στάδιο μουντζουρώματος χαρακτηρίζεται από έλλειψη οργάνωσης, ευθείες και κυκλικές γραµµές.Στην ηλικία των 2 ετών, η κίνηση του χεριού του παιδιού είναι πιο επιδέξια, βελτιώνεται η ικανότητά του να αναγνωρίζει τα χρώματα και οι ζωγραφιές του είναι πιο οργανωμένες μουντζούρες. Στην ηλικία των 3 ετών προσπαθεί να αναπαραστήσει αυτό το οποίο αντιλαμβάνεται και εγκαταλείπονται πλέον οι μουντζούρες. To παιδί προσπαθεί να αναπαραστήσει αυτά που βλέπει αλλά δυσκολεύεται να τα αποτυπώσει. Στο σχέδιό του υπάρχουν όλα τα βασικά μέρη που αποτελούν ένα αντικείμενο, αλλά μοιάζουν ασύνδετα και η διάταξη δεν είναι σωστή. Στα 4 του χρόνια υπάρχει έμφαση στη διαφάνεια (το κλασικό παράδειγμα είναι αν ζητήσουμε στο παιδί να ζωγραφίσει μια έγκυο , θα ζωγραφίσει και το έμβρυο στην κοιλιά της).
Στην ηλικία των 4-7 ετών (προσχηματικό στάδιο)
Η ζωγραφιά χαρακτηρίζεται από παραστατικά σύµβολα, ειδικά υποτυπώδεις ανθρώπινες µορφές. Έχουμε αρχικά την αντιγραφή γεωμετρικών σχημάτων. Τα παιδιά αναπαριστούν τα αντικείμενα όπως τα βλέπουν και τα σχέδιά τους αποκτούν προοπτική. Μια ένδειξη, χωρίς όμως αυτό να είναι απόλυτο, που θα μπορούσε να μας θορυβήσει ότι κάτι δεν πάει καλά είναι όταν έχουμε δώσει υλικά σε ένα παιδί 4.5-5 ετών και ενώ του έχουμε δείξει πώς να τα χρησιμοποιήσει, δεν ζωγραφίζει.
Στην ηλικία των 7-9 ετών (σχηματικό στάδιο)
Σε αυτό το στάδιο παρατηρείται η ανάπτυξη των παραστατικών συµβόλων, η σύνθεση, το χρώµα για συγκεκριµένα αντικείµενα και συγκεκριµένες φόρµες για τους ανθρώπους. Επιπλέον υπάρχει μεγαλύτερη επίγνωση των λεπτομερειών και τα αντικείμενα ζωγραφίζονται πιο μικρά, λιγότερο παραποιημένα και περισσότερο ρεαλιστικά.
Στην ηλικία των 9-11 ετών (Στάδιο ρεαλισµού)
Σε αυτό το στάδιο γίνεται καλύτερη η αποτύπωση της προοπτικής και των χρωµάτων, ενώ αυξάνεται η ακαµψία στην εικαστική έκφραση. Σε αυτή την ηλικία μπορεί να αναγνωριστεί το ταλέντο ενός παιδιού στην ζωγραφική, που έχει να κάνει αποκλειστικά με την δεξιότητα των χεριών του. Το σχολείο παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτό αρκεί να διδάσκεται σωστά και ολοκληρωμένα η Τέχνη.
Στην ηλικία των 11 -13 ετών (Στάδιο του ψευτο-ρεαλισµού)
Οι ζωγραφιές των παιδιών έχουν πολλές λεπτομέρειες και οι αναλογίες των αντικειμένων ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα ενώ υπάρχει και μια τάση για καρικατούρες. Τα παιδιά προβάλλουν τα δικά τους προσωπικά μηνύματα στα σχέδια τους και γίνεται μια πρώτη προσπάθεια για απεικόνιση της δράσης.Επιπλέον, παρατηρείται απελευθέρωση και ο απεγκλωβισμός της φαντασία του έφηβου ζωγράφου.
